Text Box: (Bütün telif hakları © mahfuzdur, Kasım, 2009; Eylül 2010)
Galatya Krallığı Sikkeleri 
Galatya ile ilgili iki tür sikke bulunmaktadır: Galatya Krallığı tarafından bastırılan sikkeler ve Roma’nın Galatya eyaletinin sikkeleri.  Her iki sikke türü de seyrek olmakla birlikte, Galatya Krallığının sikkelerine daha az rastlanır.  Bu seyreklik kısmi olarak Galatya Krallığının nisbeten kısa ömürlü olmasıyla izah edilebilir.  Sikke bastırdığı bilinen Galat krallarının adları şöyledir: Deiotarus, Brogitarus ve Amyntas.
Ayrıca, bütün Galat sikkelerinde Galat krallarının değil onların tanrılarının büstleri bulunur.  Gerçekten, Galat sikkelerindeki büstler, Jül Sezar’ın  Avrupa’daki Galyalıların tanrıları hakkında verdiği bilgilerle uyuşmaktadadır.  Jül Sezar, Galyalıların Apollo, Mars (Ares,) Jupiter (Zeus,) Minerva (Athena,) ve Hermes [1] gibi Roma tanrılarına eşdeğer tanrıları olduğundan bahseder.  Ayrıca, Sezar Galyalıların kendisine “Dis” adlı tanrının çocukları olduklarını söylediklerini ifade eder.  Galyalıların “Zeus” veya “Hades”e karşılık olarak “Dis” adını kullandıkları konusunda bir belirginlik yoktur.  Bazı tarihçiler Galyalıların yeni günü akşamdan başlayarak saydıklarını ve bu nedenle karanlıkların tanrısı Hades’in ima edildiğini düşünmektedirler. 
Galat sikkelerinde de Hermes, Artemis, Minerva, Jupiter ve Herkül büstlerini görmekteyiz.  Demek ki Hermes, Minerva , ve Jupiter Galatlar arasında da önemlerini korumuşlar, buna ilaveten Artemis ve Herkül de tanrı olarak eklenmişlerdir.  Ancak, Mars ve Apollo Anadolu’da populerliklerini zamanla yitirmiş gibidirler.  Ayrıca, Anadolu Galatları arasında populerliğini devam ettiren Grek-Roma tanrılarının yanında yerel Frig tanrıçası Kibele (Sibel) de Galatya Krallığı döneminden 3. yüzyıl Galatya Eyaleti dönemine kadar sikkelerde boy göstermektedir.
Bu sikkeler antik sikke tüccarlarında dahi çok seyrek olarak rastlanır.  Korunma durumunun kalitesi ve metalinin cinsine bağlı olarak fiyatları $60.00’dan $1500.00’a kadar değişir.  Daha henüz keşfedilmemiş Galat paralarının varlığı mümkündür.  Genel olarak Galat sikkelerinde gümüş olanlar özellikle seyrek ve altın sikkeler hemen hemen yok gibidir.  Bilinen iki gümüş sikke ise kral Brogitariks ve oğlu Amyntas tarafından bastırılanlardır.  Bunların dışında henüz kataloglanmamış ve hatta resmi olarak teşhis edilmemiş bazı Galat sikkeleri vardır.  Galat sikkelerinin Anadolu’daki daha eski sikkelere benzerliği sık sık bunların hangi devlet veya krallık tarafından bastırıldığı konusuna yanılmaya yol açmaktadır.
Deiotarus Sikkeleri (64-40 B.C.)
M.Ö. 59 yılında Pompey tarafından önerilen ve Senato tarafından onaylanan Basileus (Kral) ünvanını almasından sonra Deiotarus bronz sikkeler bastırır.  Bu sikkelerin bazılarının arka yüzünde ΒΑΣΙΛΕΩΣ ve monogramı bulunmaktadır.  Deiotarus tarafından bastırıldığı bilinen sikkelerin listesi aşağıdadır: 
1. Ön yüz: Zafer(*) tanrıçası, Arka yüz: Kartal kınlı bir kılıcı tutarken [2]
2. Ön yüz: Jüpiter (Zeus), Arka yüz: sola dönük kafalı kartal, Deiotarus’un monogramı. [3]
3. Önyüz: Jüpiter (Zeus), Arka yüz: Deiotarus monogramı ve Galya kalkanı, [3]
4. Önyüz: Zeus, Arka yüz: Kafası sola dönük kartal şimşek demetini tutuyor. [3] (Bu sikke uzmanların yorum farkı nedeniyle yukarıdaki 1 no’lu sikkenin aynısı olabilir)
5. Ön yüzde erkek yüzü, arka yüzde meyve ve çiçeklerden oluşan çifte çelenk.[3]
6. Ön yüzde erkek yüzü, omuzlarında yıldızlı bir örtü ve arkasında hilal, arka yüzde kamburunu çıkartmış bir boğa sola doğru atağa hazırlanıyor. [12]

(*)Zafer tanrıçası “Nike” aslında Athena’nın yardımcısı bir tanrıçadır.  Athena’nın kendisi yerine neden “Nike”ın tercih edildiği yoruma açıktır.
 

           
Yukarıda aynı sikkenin iki ayrı el çizimi gösterilmekte olup 19. yüzyıl nümismatik (sikke bilim) kaynaklarından elde edilmiştir.  Eskiden kameraların yaygın olmaması veya yeteri kadar net fotoğraf çekememeleri her halde elçizimlerini gerektirmekteydi.  Daha sonra, aynı sikkenin bir fotoğrafını da buldum.  Görüldüğü gibi fotoğrafın kalitesi modern standartların altındadır. 

Deiotarus tarafından bastırtılmış olan yukarıdaki bu sikke British Museum’da bulunmaktadır.[4]  Önyüzünde saçları arkasında toplanmış ve omuzlarında küçük kanatları olan Nike bulunmaktadır.  Arka yüzünde ise başı sağına dönük bir kartal kınlı bir kılıcı ve kuşağı pençeleriyle tutmaktadır.  Ayrıca, kartalın altında  “ΔΗΙΟΤΑΡΟΥ” (DEIOTAROS) yazısı okunabilir durumdadır..

Önyüzünde Zeus’u başı olan başka bir Deiotarus sikkesi yukarıda görülmektedir.  Arka yüzünde yine Deiotarus monogramı ve kın içindeki kılıcı tutan bir kartal görünmektedir.

 


Yukarıda biribirine benzer üç sikke Deiotarus zamanındandır.  Önyüzünde Zeus’un taçlı başı bulunmaktadır.  Arka yüzünde ise Deiotarus monogramı ve bir Galya kalkanı görülmektedir.  Galya kalkanı sanırım Deiotarus’un bütün Galatlar üzerindeki koruyuculuk durumunu ve dolayısıyla onun yaşamı boyunca bütün Galatları tek bir yönetim altında toplama idealini yansıtmaktadır. 

Yukarıda Deiotarus dönemine ait başka bir sikke görülmektedir.  Önyüzünde Zeus’un büstü bulunmaktadır.  Arka yüzünde ise kartal ve Deiotarus monogramı kısmen görülmektedir.

Yukarıdaki bronz Deiotarus sikkesinde görüldüğü gibi sonradan dövülmüş bir kontra-baskı vardır.  Bu baskı tıp Tanrısı Ezop’un (Asclepius) asasıdır. Eski paralarda sık sık bu kontra-baskılara rastlanır.  Bu baskının Deiotarus monogramını kapatacak bir biçimde yapılmış olması ilginçtir.  Bu özel durumda paraya sonradan vurulan bu baskı konusunda bir tahminde bulunamayacağım.
Brogitarus Sikkeleri (63-50 B.C.)
19. yüzyılın ikinci yarısına kadar bilinen tek gümüş Galat sikkesi (5 drahmi) Trokmi kabilesi kralı  Brogitarus tarafından bastırılandır.  Uzun bir süre bu sikkenin bir fotografının kendisini değil ama ayrıntılı detaylarını bulabildim. [5]  Bu sikkenin ön yüzünde başında meşe-çelengiyle Zeus’un büstü bulunmaktadır.  Arka yüzünde ise ile  monogramları ve  harfi [6] bulunmaktadır.  Daha sonra elime geçen, ancak piksel kalitesi düşük olan bir fotoğrafda, aşağıda, gümüş 5 drahmisi görülmektedir.[7] Basileus yazısı sol tarafta okunaklı biçimde ise de arka yüzdeki diğer yazıları sökemedim.  Ancak, yukarıda bahsedilen monogramlar aynen bu sikkenin arka yüzünde bulunuyor..  

Bu sikkenin ön yüzünde Zeus’un başı ve onun önünde de Brogitarus hükümdarlığının 6 yılına indeksleyen “C” harfi bulunmaktadır.  Brogitarus Trokmi Galatlarının hem kralı hem de onların başrahibi idi.  Bu ünvanını ve makamını M.Ö. 58 yılında bir Roma bürokratına rüşvet vererek resmen satın aldı.  O nedenle, bu sikke M.Ö. 53 yılında basılmış olmalıdır.  Sikkenin arka yüzünde Deiotarus sikkelerinde görüldüğü gibi bir kartal ve şimşek, ayrıca da arka planda askeri bir flama bulunmaktadır.  Yazılar okunabildiği kadarıyla “ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΒΡΟΓΙΤΑΡΟΥ ΦΙΛΟΡΩΜΑΙΟΥ” (Kral Brogitarus, Roma’nın Dostu) şeklindedir.[8]
Amyntas Sikkeleri (37-25 B.C.)
Amyntas Galatya’nın son kralıydı.  Bulunan Galat sikkelerinin büyük çoğunluğu Amyntas dönemine aittir.  Amyntas Trokmi kralı Brogitarus’un oğluydu.  Babasının ölümü üzerine Trokmi arazileri Deiotarus tarafındanTolistoboi topraklarına eklendi.  Daha sonra, Amyntas’I Deiotarus’un yardımcısı ve damadı olarak görmekteyiz.  Daha da sonra Amyntas Deiotarus’un Marc Anthony ve Brutus arasında geçen Roma içsavaşındaki Phillippi muhaberesine birliklerin komutanı olarak gönderilmiştir.  Deiotarus’un ve oğlu Deiotarus II’nin genç yaşta ölümü üzerine Amyntas Galatya’nın fiili kralı olur ve sonra da bu ünvan Octavianus Augustus tarafından onaylanır.
1840’larda Paris ve Londradaki numismatik çevrelerde Amyntas’ın gümüş beşlik drahmileri gözükmeye başladı.  Bu sikkeler o kadar seyrektir ki sikke tüccarlarında dahi çok seyrek bulunur.  Ayrıca Amyntas döneminde bastırıldığı söylenen altın sikkeler de vardır ve bunlar gümüş beşliklerle aynı fiziksel karekteristiklere sahiptir.  Sayıları 10’u geçmeyen bu sikkelerin sahte olduğu düşüncesi vardır.  Geriye kalan Galatya krallığı sikkeleri bakır, bronz gibi az değerli metaller üzerine basılıdır.  Aşağıda bilinen Amyntas sikkelerinin listesi verilmektedir:
1. Tetradrahmi, sağda Athena büstü, solda yürüyen Nike, (gümüş)
2. Sağda Artemis’in başı, omuzunda sadak. Solda ceylan. (bronz)
3. Sağda Herkül’ün başı, omuzunda sopası. Solda yürüyen bir aslan (bronz)
4. Sağda Hermes’in başı, solda Hermes’in asası (bronze)
5. Hektadrahmi, sağda Athena’nın büstü, solda yine Nike [9] (altın)

Yukarıda Amyntas zamanından kalma gümüş bir sikkenin (tetradrahmi) elçizimi tasviri görülmektedir.  Bu sikke Amyntas hükümranlığı zamanına ait olduğu bilinen tek gümüş sikkedir.  Ön yüzünde Minerva/Athena’nın büstü, onun arkasında (solda) ise Amyntas’ın monogramı görülmektedir.  Arka yüzde ise kanatlı Nike zarif bir şekilde yürürken sağ eliyle kraliyet asasını ve tacını tutarken sol eliyle de etek önlüğünü taşıyor.  Asa ve taç eskiden dini semboller olmakla birlikte bu durumda herhalde Amyntas’ın makamını sembolize ediyor.  Ayrıca Basileus ve Amyntas kelimeleri de açıkça seçiliyor.  IB harflerinin ise zamanın benzer sikkelerinden elde edilen bilgilerle karşılaştırmaya dayanarak Amyntas’ın 12. hükümdarlık yılını [10] temsil ettiği sanılıyor.  Daha önce de belirtildiği gibi tetradrahmi dizaynında altın sikkeler de bulunmaktadır.  Ancak, uzmanlar bu sikkelerin tamamının veya bir kısmının sahte olduğu konusunda tartışmaktadırlar 
 

  

Yukarıdaki fotoğraflar Amyntas devrinin gümüş tetradrahmileridir. Ön yüzlerinde, alışılageldik şekilde Korent tolgası giyen Athena büstü görülmektedir.  En yukarıdaki parada ise büstün sol tarafında görülen kısmi monogram bu parayı döken darphanenin sembolüdür.  Bu paraların arka yüzlerindeki asalar ve taçlar az çok birbirinden farklıdır.  Amyntas’ın 12. yılını belirten IB harfleri sadece en yukarıdaki parada gözükmektedir. 

Yukarıdaki resim koleksiyoncularda bulunan nadir altın hektadrahmilerden biridir.  Yukarıdaki sikke halen Newnham Davis’in para koleksiyonundadır.  Bu sikkenin daha önce bahsettiğim ve gerçekliği tartışılan altın Amyntas sikkelerinden biri olup olmadığını bilemeyeceğim.  Ancak, Amyntas’ın altın sikkesi olarak bulabildiğim tek resimdir.  Görüldüğü gibi bu hektadrahmi Amyntas’ın gümüş tetradrahmilerine çok benzemektedir. 

Yukarıdaki bronz sikke yine Amyntas devrinden olup idaresinin 7. yılında basılmıştır.  Arka yüzdeki “H” harfi benzer sikkelerin numismatik incelenmesinden hareketle “Yıl 7” anlamına gelmektedir.  Arka yüzdeki kartal pek belirgin olmamakla birlikte pençeleriyle bir şimşek tutmaktadır. 
 

Yukarıdaki Amyntas sikkesinde Herkül’ün başı, omuzunda  sopası ve onun üzerinde de bir “C” harfi görülmektedir.  Bu “C” her halde darphanenin monogramıdır.  Arka yüzde ise yürüyen bir aslan, kral Amyntas’ın monogramı ve “D” harfi bulunmaktadır.  “D” harfi onun hükümdarlığının 6. yılına işaret etmektedir.  Bu sikke hafif kayık olarak defolu basılmıştır.  Bu durum dönemin paralarında teknolojinin yetersizliği nedeniyle sık rastlanan bir defodur.  Aşağıda benzer bir Amyntas parasının arka yüzünde “BASILEUS” ve “AMYNTAS” kelimeleri gözükmektedir. 

Bu para en iyi korunmuş olan Amyntas sikkelerine bir örnektir.  Sopanın üzerindeki IB harfleri kralın 12. hükümranlık yılını işaretlemektedir.  Amyntas’ın idaresinin 10 yıldan biraz fazla sürdüğü bilinmektedir.  O halde, muhtemelen o on yılın biraz öncesinde ve biraz sonrasında bir kaç ay sarkma olmuştur.  Buna göre Amyntas iktidara M.Ö. 37 yılının sonuna doğru gelmiş ve M.Ö. 25 yılının ilk aylarında ölmüş olmalıdır. 
Diğer enteresan bir gözlem de Herkül’ün yüzünde görülen farklardır.  Amyntas’ın 12. yılında basılmış paradaki Herkül yüzü daha önceki yıllarda basılmış olanlardan farklıdır.  Öte yandan, yöneticilerin tanrı ve tanrıçaları kendi çehrelerine benzetilerek yaptırdıkları bilinen bir uygulamadır.  Ayrıca bir yöneticinin herhalde politik olarak yeteri kadar güçIenmesinden böyle bir şirk koşmaya kalkınması anlaşılabilir.  O nedenle, Amyntas döneminin geç dönemlerinde basılan paralardaki Herkül çehresi acaba Amyntas’ın kendisin mi yansıtmaktadır? 

Yukarıda görülen Amyntas sikkesi yine diğer önceki iki sikke tarzında dizayn edilmiştir.  Sikkenin arka yüzünde “ΒΑΣHΛΕΩΣ” ve “AMYNTOY” kelimeleri net olarak okunabilmektedir.  En iyi korunmuş Amyntas sikklerinden biri olan bu para gümüş görünümlü olması dikkate değerdir.  Ayrıca, diğer Galat sikkelerine oranla bir harf farklılığı göze çarpmaktadır.  Bu sikke, “BASILEUS” kelimesinin dördüncü harfi olarak “I” harfi yerine “H” harfi kullanılan tek sikke örneğidir.  Ayrıca, dış çeperde daire oluşturan noktalar şimdiye kadar görülen bütün Amnytas sikklerinden farklı bir yapım tekniğine işaret etmekte ve baskılarda görülen hafif kayıklık burada görülmemektedir.  Acaba, bu sikke kalp olabilir mi?
 


Yukarıda ise Hermes’ın başını gösteren 3 adet Amyntas sikkesi görülmektedir.  Her iki yüzde de Mercury/Hermes’in asası (caduceus) bulunmaktadır.
 
 
 

 
Yukarıda görülen beş adet Amyntas sikkelerinde ön yüzlerde Artemis’in başı, omuzunda oklu sadağı ve yayı bulunmaktadır.  Ön yüzlerde görülen görülen “E” ve “C” harfleri sırasıyla 5 ve 6 anlamında olmalıdır.  Arka yüzlerde ise Artemis’in koruyuculuğunu üstlendiği ceylan resmi ve bazı sikkelerde “Basileus,” and “Amyntas” yazıları görülmektedir.  Son iki sikkenin arka yüzlerinde görülen “B” harfi muhtemelen Amyntas’ın iktidardaki 2. yılını işaret etmektedir.  En alttaki sikkenin arka yüzünde altta Amyntas’ın monogramı görülmektedir. 
Coins of Galatia of uncertain denomination
Galatya krallığına ait ve henüz bilinmeyen başka sikkelerin de olması kesindir.  Aşağıda bu sikkelerden henüz tasnif edilmemiş veya aidiyeti kesinleşmemiş olanlardan bir kaç tanesi gösterilmektedir. 
 

Yukarıda henüz yayınlanmamış ve dökümlenmemiş ve muhtemelen Deiotarus devrine ait bir sikkedir.  Ön yüzünde sorguçlu Korent tolgası giyen Athena başı, arka yüzünde de eşinip saldırmaya hazırlanan bir boğa bulunmaktadır.  Bu sikke M.Ö. 2 yüzyılın Makedonya sikkelerinin bazılarına dikkati çeker derecede benzemektedir.  Arka yüzün alt kısmında kısmi okunabilen kelime “…IOTA…” muhtemelen “DHIOTAPOY” (DEIOTARUS) tur.  Galatların sikkelerinin çoğu da zaten bölgede (Anadolu) kendilerinden önceki sikkelere benzemekte olup hatta aynı darphanelerden çıkmadır.  Ancak doğu Keltlerinin ilk sikkeleri Makedonya sikkelerinin, özellikle Thasos ve Larissa şehirleri, imitasyonlarıdır. [11] Arkeolojik kazılarla ilgili yeni yayınlardan birinde ise yukarıdaki sikkeyi andıran bir ifade Pessinus kaynaklı bir Deiotarus sikkesi için kullanılmaktadır. [12] (ayrıca  daha yukarıda verilen “Deiotarus Sikkeleri” başlıklı listedeki 6 no.lu sikkeye bakınız)  Bu durumda yukarıda görülen sikke Deiotarus’un bastırtığı en erken sikkelerinden biri olabilir.   
 

M.Ö. 1. yüzyıldan kalma başka bir Galat sikkesi yukarıda gösterilmiştir.  Ön yüzde tanrıça Cybele (Sibel) ve Attis (başrahip) bulunmaktadır.  Arka yüzde ise oturan bir aslan sol pençesini bir davula dayamış ve sağ pençesinde ise belirsiz bir nesne tutmaktadır.  Aslanın kafasının iki tarafında (Dioskouroi’ye atfen?) yıldızlar bulunmaktadır.   Aslan’ın soluna doğru yer alan 3 şekil bazen yine Diskouroi’lerin şapkaları olarak düşünülmektedir.  Eğer öyle ise bunlardan 3.sü hakkında bir açıklamaya hala ihtiyaç vardır.  Muhtemelen aslı “PESSINUS” olan kelime parçası sol tarafta yer almaktadır.  Sağ kenarda ise yine kısmi olarak okunabilen “MHT…”  muhtemelen MHTPOΠOΛ (Metropolis?) kelimesidir.  Pessinus’un bir din merkezi olduğu düşünülürse… 
 

Yukarıdaki sikkede Pessinus, Galatya’ya aittir ve M.Ö. 1. yüzyıla tarihlenmiştir.  Pessinus bilindiği gibi Tolistoboi aşiretinin başkenti idi.  Sikkenin ön yüzünde Tyche (yerel, şehir tanrısı) başında da mazgallı bir başlık bulunmaktadır.  Arka yüzde ise pençesini bir davulun üzerine koymuş bir aslan bulunmaktadır.  

Ephesos?, Ionia, M.Ö. 245 - 202, çok nadir.  Bu gümüş sikke Iyon sikkesi olarak dökümlenmiştir.  Ancak, en az bir uzman bu sikkenin darphanesi konusunda (Efes veya Side) itiraz etmektedir.  Ön yüzde Artemis her zamanki gibi omuzunda okluğu ve yayı ile durmaktadır. Arka yüzünde ise kafası arkaya bakan bir ceylanın üst kısmı gözükmektedir.  Mark Kreuzer’a (numismatik uzmanı) göre Artemis ve Ceylan sembolleri Mark Anthony tarafından Galatya’nın kendisine verildiği M.Ö. 37’den öldüğü yıl olan M.Ö. 25 yılına kadar hüküm süren Kral Amyntas tarafından da paralarda kullanılmıştı.  Kreuzer’a göre Artemis Mısır kraliçesi Kleopatra VII’nin yüz hatlarını da yansıtarak çizilmiş ve böylece Mark Anthony’ye ve onun eşi Kleopatra’ya saygı gösterisi yapılmıştı. 
Galatya Krallığı ile ilgili olarak en detaylı ve zengin sikke resimleri koleksiyonunu bir araya getirmeye çalışıyorum.  Bu devam etmekte olan bir araştırmadır.  Yukarıdaki sikkelerin bazıları şahsı koleksiyonumun bir parçasıdır.  Her hangi bir tavsiye, düzeltme, ekleme konusuna açığım ve zaman zaman bu makaleye eklemeler ve değişikler yapmaktayım.  Okuyuculardan gelecek bu tür katkıları ve teşekkürlerimi aşağıdaki referanslara da eklemekten memnunluk duyacağım.
 
Referanslar
1. Julius Caesar, “Gallic Wars,” 6.17.
2. Wroth, Warwick, “Catalog of the Greek Coins of Galatia, Cappadochia and Syria,” p. 1, London, 1899.
3. American Numismatic Society Collection Database, , http://numismatics.org/collection/accnum/list
4. Ibid (Wroth, Warwick, Plate I)
5. “The Numismatic Chronicle and the Journal of Numismatic Society,”  pp.69-76, Vol VIII, April 1845 – January 1846, Taylor & Walter, London.
6. Ibid (Wroth, Warwick, p.1.)
7. Private communication with Dr. Gilles Courtieu.  I would like to relay my sincere appreciation to Dr. Courtieu for providing this photograph.
8. Ibid (Taylor & Walter, p.75.)
9. Ibid (Wroth, Warwick, p. xviii.)
10. Ibid (Taylor & Walter, p.75.)
11. Hubert, Henri, “The Greatness and Decline of the Celts,” Chapter III, 1934, via [Forrer, R. DXLIII, pp. 226 ff. “Reallexikon der prähistorischen, klassischen, und frühchristlichen Altertümer,” Berlin,