bitkin - bütün

Bu iki kelimenin tamamen birbirinin aynı yapı, ek, ve köke sahip olduklarını biliyor muydunuz?

“-bit” ve “-büt” her ikisi de bitmek anlamındaki fiil kökünün değişik ağızlarda yazılış biçimleridir.  Hatta, Türki yazılarda “-büt” kökü “-bit” şeklinden daha eskidir.

Kök anlamı olarak “sona ermek,” “tamamlanmak,” “olgunlaşmak,” “yetişmek,” “ermek” şeklindedir.

Şimdi,  -büt kökü modern Türkçede tamamıyla vazgeçilmiş bir köktür; kalan tek türevi “bütün” dür.  Buradaki anlam “tamamlanmış, bitmiş” tarzındadır. Bu noktadan tekrar evrim geçirerek “bir şeylerin hepsi veya tamamı” anlamını kazanmıştır.  Bu kelimedeki “ün” eki ise “gün/kün” tarzında g/k sesinin aşınmasından türemektedir.  Öte yandan, “-bit” kökü “bitkin” (yorulmuş, tükenmiş anlamında) modern Türkçede tekrar türetilmiştir.  Dolayısıyla bu iki farklı kelime semantik olarak tamamen birbirlerinin aksi anlamları taşımakla birlikte aynı yapıya sahip olmaktadır.  Bu ilişki Türkçede kelime yapımının korunması, fakat anlamlarının tamamen farklı evrimleşmelerini gösteren bir örnektir.

Modern Türkçedeki “bitmek” fiilinin hem “tükenmek, yok olmak” hem de “ortaya çıkmak, var olmak, belirmek” şeklinde iki türlü anlamda kullanılabilmesinin kökeni budur.

Örnekler: “Radyonun pili bitti.” ve “Köpek hemen yanımda bitti.”